Διάβασα πρώτη φορά για την μαιευτική βία όταν ξεκίνησα να κάνω το πρώτο μου μεταπτυχιακό το οποίο αφορούσε τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ήταν ένα ακαδημαϊκό άρθρο μίας Ισραηλινής καθηγήτριας και ξεκινούσε περιγράφοντας την δική της εμπειρία τοκετού. Αυτό που διάβασα με συγκλόνισε. Δεν ήξερα καν ότι υπάρχει ένα τέτοιο φαινόμενο, πόσο μάλλον ότι αποτελεί και θέμα ακαδημαϊκής έρευνας. Έπειτα, έψαξα περισσότερο γι’ αυτό και έμαθα ότι ήδη από την δεκαετία του 1990 η Λατινική Αμερική μίλησε ανοιχτά για την μαιευτική βία και ύψωσε την φωνή της απέναντι στον μεγάλο αριθμό θνησιμότητας στην γέννα και στον μεγάλο αριθμό ιατρικών παρεμβάσεων χωρίς συγκατάθεση που γινόταν στα σώματα των επίτοκων γυναικών. Ο όρος άρχισε να ακούγεται και να εξαπλώνεται. Άρχισε να τρυπώνει μέσα στις αίθουσες τοκετού αλλά και μέσα στα δωμάτια των νομοθετών.
Το 2007, ο όρος “μαιευτική βία” αναγνωρίζεται νομικά στην Βενεζουέλα. Το 2009 ακολουθεί η Αργεντινή και το 2011 το Μεξικό. Ήδη από τις αρχές του 2000, ο όρος “μαιευτική βία”, κινεί το ενδιαφέρον τόσο ακαδημαϊκά, σαν κοινωνικό φαινόμενο, αλλά ταυτόχρονα και νομικά. Τι είναι λοιπόν αυτή η μορφή βίας, πώς αποτελεί έμφυλο φαινόμενο και πώς άραγε θα χωρέσει μέσα στις κρατικές νομοθεσίες; Πώς θα αποδεικνύεται και πώς θα ποινικοποιείται, αναρωτιόμουν…
Φτάνουμε στο 2014 και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δημοσιεύει έναν επίσημο ορισμό:
“Η μαιευτική βία αφορά την ασεβή και κακοποιητική μεταχείριση κατά τον τοκετό σε δομές υγείας, η οποία περιλαμβάνει ανοιχτή σωματική κακοποίηση, βαθιά ταπείνωση και λεκτική κακοποίηση· εξαναγκαστικές ή χωρίς συναίνεση ιατρικές πράξεις (συμπεριλαμβανομένης της στείρωσης)· έλλειψη εμπιστευτικότητας· παράλειψη λήψης πλήρους ενημερωμένης συναίνεσης· άρνηση χορήγησης αναλγησίας· σοβαρές παραβιάσεις της ιδιωτικότητας· άρνηση εισαγωγής σε δομές υγείας· εγκατάλειψη των γυναικών κατά τον τοκετό, οδηγώντας τες σε απειλητικές για τη ζωή, αποτρέψιμες επιπλοκές· και κράτηση των γυναικών και των νεογνών τους μετά τον τοκετό λόγω αδυναμίας πληρωμής.”
Διαβάζοντας αυτόν τον ορισμό, σκέφτηκα “εντάξει, κάτι έχω καταλάβει αλλά πρακτικά τι είναι αυτή η μορφή βίας; Είπε ο ΠΟΥ για ασεβή και κακοποιητική μεταχείριση αλλά τι σημαίνει αυτό στην πραγματικότητα”;
Έτσι, λοιπόν, φόρεσα τον ερευνητικό μου μανδύα και συνέταξα τότε σχέδιο έρευνας για την διπλωματική εργασία του μεταπτυχιακού. Επικοινώνησα με καθηγητές και καθηγήτριες και εκτός του ότι φάνηκε να μην τους ενδιαφέρει το θέμα, αμφισβήτησαν και την ίδια την ύπαρξη του! Θυμάμαι χαρακτηριστικά μία καθηγήτρια να μου απαντάει, αφού της περιέγραψα το φαινόμενο και τι αφορά, μου λέει “εντάξει μωρέ τις κόβουν λίγο και κάτι έγινε”.
Εν τέλει, η έρευνα αυτή έγινε στο δεύτερο μεταπτυχιακό. Ήταν ποιοτική, δηλαδή οι γυναίκες ρωτήθηκαν και μίλησαν οι ίδιες γι’ αυτό που βίωσαν. Μίλησαν με τα δικά τους λόγια, όπως ήθελαν, όσο ήθελαν.
“Με έβαλαν να γεννήσω με το ζόρι τρομοκρατώντας με χωρίς να υπάρχει ιατρικός λόγος, γέννησα κολπικά χωρίς επισκληριδιο αναισθησία ενώ το ζητούσα επίμονα, μου χορήγησαν τεχνητούς πόνους που δεν τους άντεχα γιατί το σώμα δεν ήταν προετοιμασμένο, μου έκαναν μέθοδο κριστελερ, το μωρό το έβγαλαν σκίζοντάς με και με έραψαν επίσης χωρίς τοπική αναισθησία. Φαίνονται λίγα αλλά η εμπειρία μου ήταν τόσο άσχημη κ έντονη που όταν ήμουν πια στην ανάνηψη έκλαιγα με λυγμούς για μια ώρα περίπου χωρίς να ξέρω το γιατί κ χωρίς να μπορώ να ηρεμήσω…”
“Οι νοσοκόμες μιλούσαν άσχημα και με ύφος σε μένα αλλά και τη μητέρα μου που ήταν συνοδός μου, όπως και ο γυναικολόγος μου ήταν πάντα πολύ νευρικός και φώναζε με αποτέλεσμα να φοβάμαι να ρωτήσω κάτι ή να επαναλάβω κάποια ερώτηση γιατί γινόταν έξαλλος. Επίσης την ώρα που προσπαθούσα να γεννήσω φυσιολογικά ο γυναικολόγος μου δεν ήταν μαζί μου αλλά έμπαιναν στον θάλαμο διάφοροι γυναικολόγοι αλλά και μαθητευόμενοι που έβαζαν τα χέρια τους τρεις την ώρα για να δουν αν υπάρχει επαρκής διαστολή με αποτέλεσμα να με κάνουν να κλαίω και να νιώθω βρώμικη. Τραυματική εμπειρία! Που τελικά γέννησα με καισαρική και είπα δόξα το θεό δε θα ξαναζήσω αυτόν τον εξευτελισμό αφού θα κάνω πια καισαρικές από εδώ και πέρα.”
Τι είναι λοιπόν η μαιευτική βία;
Η μαιευτική βία αφορά μία πληθώρα αδικαιολόγητων και περιττών πρακτικών, δηλαδή χωρίς πραγματική ιατρική χρησιμότητα και αναγκαιότητα. Η συνηθέστερη μορφή κακής πρακτικής είναι η επίσπευση της έναρξης του τοκετού μέσω διάφορων τεχνοϊατρικών παρεμβάσεων, όπως τεχνητή πρόκληση τοκετού, τεχνητή ρήξη των υμένων, χορήγηση ωκυτοκίνης, πρόκληση τεχνητών πόνων, καθώς και μια γενικότερη ψυχολογική πίεση για να ξεκινήσει ο τοκετός παρόλο που το σώμα δεν είναι έτοιμο.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η πίεση για γέννα σε συγκεκριμένη ώρα, καθορισμένη από τον γιατρό, συνδέται με την προσωπική ευκολία και τον προγραμματισμό του γυναικολόγου (πχ Χριστούγεννα, Πάσχα, καλοκαιρινές διακοπές κτλ). Άλλες παρεμβάσεις είναι οι εξής: χορήγηση κλύσματος, ξύρισμα, συνεχείς κολπικές εξετάσεις και βίαιο άνοιγμα του τραχήλου (το λεγόμενο «ελικοπτεράκι», λόγω της κίνησης των δαχτύλων του γιατρού), καθήλωση στο κρεβάτι με ορό και καρδιοτοκογράφημα, ταυτόχρονα με απαγόρευση λήψης τροφής και υγρών, απαγόρευση κίνησης και/ή συνοδείας από τον σύντροφο, ανεξέλεγκτη είσοδος του ιατρικού προσωπικού στον χώρο του τοκετού και άρνηση χορήγησης αναισθησίας και/ή αναλγητικών. Άλλες παρεμβάσεις, πιο προβληματικές και μάλιστα κάποιες από αυτές απαγορευμένες στη σύγχρονη ιατρική πρακτική είναι η περιττή περινεοτομή, η χρήση βεντούζας, ο χειρισμός Kristeller και το λεγόμενο husband’s stitch. Όλες αυτές οι τεχνικές έχουν αποδειχθεί επικίνδυνες τόσο για τη μητέρα όσο και για το μωρό, ενώ ορισμένες μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή βλάβη στο γυναικείο σώμα, επηρεάζοντας λειτουργίες όπως η ούρηση, η αφόδευση και η σεξουαλική απόλαυση. Επιπλέον, μπορεί να οδηγήσουν σε διάφορες λοιμώξεις μετά τον τοκετό και περαιτέρω ψυχολογική επιβάρυνση.
Ταυτόχρονα, η μαιευτική βία αφορά και συμπεριφορές όπως η πρόκληση απογοήτευσης και φόβου μέσω παραπλανητικών και μη υποστηρικτικών σχολίων, η λεκτική κακοποίηση (ειρωνικά, υποτιμητικά, προσβλητικά και αποθαρρυντικά σχόλια), καθώς και η γενικευμένη απαγόρευση έκφρασης και ανακούφισης του πόνου. Τέλος, αφορά πρακτικές που δυσκολεύουν τη δημιουργία δεσμού μεταξύ μητέρας και βρέφους, όπως η άμεση απομάκρυνση του βρέφους από τη μητέρα, η άμεση απολίνωση του ομφάλιου λώρου, η έλλειψη υποστήριξης στον θηλασμό, η μη ενημέρωση των μητέρων για την κατάσταση της υγείας του βρέφους και η απαγόρευση επαφής μαζί του.
Η έρευνα αυτή όχι απλά με βοήθησε να ολοκληρώσω το μεταπτυχιακό μου αλλά ήταν τόσο καίρια για την σύγχρονη βιβλιογραφία που δημοσιεύθηκε στο παγκόσμιο ακαδημαϊκό περιοδικό “Violence Against Women”. Το άρθρο είναι διαθέσιμο και ανοιχτό να το διαβάσουν όλοι: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/10778012251369025
Για την Ελλάδα, ο τοκετός στο σπίτι αποτελούσε κοινή πρακτική. Η μετάβαση από έναν τοκετό στο σπίτι σε έναν ιατρικοποιημένο τοκετό σε νοσοκομείο ήρθε μαζί με την γενικότερη αλλαγή της Ελληνικής οικονομίας την δεκαετία του 70, από μία αγροτική οικονομία σε μία εκβιομηχανισμένη. Αναπόφευκτα, ακολούθησε και μία μετατόπιση της παραδοσιακής οικογενειακής δομής από έναν αυστηρά ιδιωτικό χώρο σε έναν πιο δημόσιο. Από την στιγμή που ο τοκετός άρχισε να ιατρικοποιείται, η ευθύνη και ο έλεγχος της γέννας μεταφέρθηκαν σε έναν γυναικολόγο, ενώ ο ρόλος της μαίας μετατοπίστηκε από την παροχή της κύριας φροντίδας στο να βοηθά έναν γιατρό, συνήθως άνδρα. Όταν ο τοκετός μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, οι γυναίκες παραιτήθηκαν από τον έλεγχο του επίτοκου σώματος τους και σταδιακά απομακρύνθηκαν από την ενεργή συμμετοχή στην διαδικασία του τοκετού. Από το “γεννάω” στο “με ξεγεννάνε”.
Σήμερα στην χώρα μας παρατηρούμε ότι σχεδόν 1 στις 2 γυναίκες, το 55,79% (σε έρευνα 20 ετών) γεννάνε με καισαρική, ενώ η πλειοψηφία αυτών των τοκετών είναι χαμηλού κινδύνου. 1 στις 2 γυναίκες αναγκάζονται σε περιορισμό της κίνησης και επιβολή της λιθοτομικής στάσης. 2 στις 3 υποβάλλονται σε κολπικούς ελέγχους ανά μία ώρα, και περίπου το 30 τοις εκατό βιώνει περισσότερος από 5 κολπικούς ελέγχους στην διάρκεια του τοκετού. Στην Ελλάδα σήμερα φαίνεται να μην υπάρχει νομική αναγνώριση του όρου.
Η μαιευτική βία μας καλεί να αναστοχαστούμε πόσο πολύ έχει αλλάξει και ιατρικοποιηθεί η διαδικασία του τοκετού. Το σώμα της γυναίκας που γεννά αντιμετωπίζεται ως ένα σώμα που νοσεί, η εγκυμοσύνη και ο τοκετός αντιμετωπίζονται ως ιατρικές καταστάσεις για τις οποίες μόνο “ειδικοί γιατροί” επιτρέπεται να κατέχουν γνώση, ενώ η γνώση των ίδιων των γυναικών που γεννούν παραμελείται και υποτιμάται. Έτσι, η μαιευτική βία δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα μιας κακής πρακτικής ενός γιατρού, αλλά είναι ένα φαινόμενο βαθιά ριζωμένο στους θεσμούς και στις ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες. Η μαιευτική βία μας καλεί στην δημιουργία συνθηκών ενός τοκετού πιο ανθρώπινου, μιας φροντίδας που εστιάζει στην γυναίκα που γεννά, στην προτεραιοποίηση των αναγκών, των επιθυμιών και των προτιμήσεων της, στο σεβασμό του πλάνου τοκετού της ώστε να νιώθει ότι έχει τον έλεγχο του σώματός της και της εμπειρίας της.
Leave Your Comment